Na tropie najczystszego powietrza na Śląsku – czy to w ogóle możliwe?

Na tropie najczystszego powietrza na Śląsku – czy to w ogóle możliwe?

Wprowadzenie

Jakość powietrza na Śląsku jest jedną z najgorszych w Polsce, a problem ten jest szczególnie widoczny w obszarze Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii (GZM) obejmującej 14 największych gmin regionu[1]. Wyniki najnowszych badań i metody analizy danych pokazują, że znalezienie miejsc z czystym powietrzem na tym obszarze jest obecnie praktycznie niemożliwe[2]. W poniższym artykule znajdziesz syntetyczny przegląd faktów, danych liczbowych i norm europejskich oraz światowych dotyczących powietrza, aby już od pierwszych zdań dać jednoznaczną odpowiedź: na Śląsku brakuje lokalizacji spełniających najostrzejsze wymogi jakości powietrza[1][2][5].

Stan powietrza na Śląsku – dane, normy i wytyczne

Badanie przeprowadzone w styczniu i lutym 2025 r. na terenie całego GZM w 659 punktach monitorujących stężenie NO₂ wykazało, że w aż 96% lokalizacji poziomy te przewyższają przyszłą normę Unii Europejskiej, obowiązującą od 2030 roku (20 µg/m³)[1][2]. Obecnie obowiązująca w Polsce roczna norma to 40 µg/m³, która została przekroczona w 51 z 659 punktów[2]. Co więcej, żaden punkt pomiarowy nie spełnił limitów rekomendowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) – 10 µg/m³[1][5].

Równolegle, stężenie pyłów zawieszonych PM2.5 i PM10 oraz benzo(a)pirenu w województwie śląskim regularnie przekracza krajowe i europejskie normy jakości powietrza, zwłaszcza w okresach grzewczych[3][4]. Monitoring prowadzony przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska (GIOS) potwierdza powtarzające się ryzyka przekroczenia rocznych wartości PM2.5 (20 µg/m³) oraz poziomów benzo(a)pirenu (1 ng/m³)[4]. Nowe wytyczne WHO z 2021 roku podnoszą poprzeczkę jeszcze wyżej, wyznaczając roczną normę dla PM2.5 na poziomie zaledwie 5 µg/m³, a dla PM10 – 15 µg/m³[3][5].

Główne przyczyny zanieczyszczenia powietrza w regionie

Analiza źródeł emisji jasno wskazuje na dominację niskiej emisji z indywidualnego ogrzewania domów (kotły węglowe) oraz zanieczyszczenia pochodzącego z ruchu samochodowego, które generuje znaczne ilości tlenków azotu (NO₂) kumulujących się szczególnie w pobliżu dróg[1][3][5][7]. Udział transportu i ogrzewania indywidualnego pozostaje kluczowy dla regionu śląskiego, obok innych sektorów emisji jak energetyka (7%) czy rolnictwo (12%)[3][5][7].

Specyficzny układ urbanistyczny GZM oraz duże natężenie ruchu drogowego sprawiają, że najwyższe stężenia NO₂ regularnie obserwuje się w centrach miast oraz przy głównych trasach[2][7]. Oznacza to, że nawet relatywnie mniejsze miasta lub peryferyjne dzielnice nie są wolne od przekroczeń nowych norm europejskich czy globalnych[2].

Analiza pomiarów i realna możliwość odnalezienia miejsc z czystym powietrzem

Dokładna mapa pomiarów ujawnia, że w ramach GZM średnie stężenie NO₂ wynosiło 19 µg/m³ w wybranych miastach, jednak tylko 51 punktów przekroczyło roczną normę krajową (40 µg/m³)[2]. Aż 587 lokalizacji mieściło się w zakresie 21–40 µg/m³, co już niedługo – po wejściu w życie nowej normy UE – będzie oznaczać przekroczenie dopuszczalnego poziomu NO₂ w większości miejsc[2]. Próg rekomendowany przez WHO nie został osiągnięty w żadnej z lokalizacji – zarówno dla NO₂, jak i dla PM2.5 czy PM10[1][3][5].

Obecne dane dobowo-roczne (stan na 30.12.2025) pokazują, że w województwie śląskim wartości PM2.5 i PM10 są na poziomie 8–15 µg/m³, co stanowi 32–37% krajowych norm[8]. Wciąż jednak nawet te wartości przewyższają najbardziej ambitne limity WHO, które światowe organizacje uznają za wzorzec ochrony zdrowia publicznego[3][5].

Trend poprawy i działania naprawcze

Programy ochrony powietrza (POP), wdrażane na terenie województwa śląskiego, przyczyniły się do stopniowej poprawy średniorocznych stężeń PM2.5, PM10 i benzo(a)pirenu w ostatnich latach[3]. Systematyczne, choć powolne efekty widać w statystykach – jednak poprawa ta nie pozwoliła jeszcze osiągnąć norm WHO w żadnej lokalizacji GZM czy województwa[1][2][5].

Nowe wymagania i rekomendacje dotyczące jakości powietrza, zarówno krajowe jak i globalne, wymuszają konieczność szybkiej modernizacji indywidualnych źródeł ciepła oraz wdrażania rozwiązań związanych z transportem niskoemisyjnym[1][3]. Pełną skuteczność takich działań będzie można ocenić dopiero po kolejnych analizach statystycznych i wdrożeniu wszystkich zapisów programów antysmogowych.

Podsumowanie

Podsumowując, na Śląsku nie istnieją obecnie miejsca, które spełniałyby najbardziej rygorystyczne normy światowe dotyczące jakości powietrza[1][2][3][5]. Przewaga zanieczyszczeń zarówno pochodzących z domowych kotłów, jak i ruchu samochodowego sprawia, że nawet obszary peryferyjne nie mogą być uznane za naprawdę wolne od przekroczeń szczególnie dla NO₂, PM2.5 oraz benzo(a)pirenu. Pomimo trendu systematycznej poprawy, wskaźniki są wciąż zbyt wysokie w porównaniu do wytycznych WHO. Zidentyfikowanie lokalizacji z czystym powietrzem na Śląsku pozostaje wyzwaniem i wymaga dalszych, intensywnych działań naprawczych.

Źródła:

1. https://smoglab.pl/sprawdzili-jakosc-powietrza-w-650-punktach-na-slasku-zaden-nie-spelnial-norm-who/
2. https://metropoliagzm.pl/wp-content/uploads/2025/07/Zanieczyszczenie-powietrza-na-terenie-GZM-raport-koncowy.pdf
3. https://ungc.org.pl/wp-content/uploads/2022/02/Raport_Jakos%CC%81c%CC%81_powietrza_w_Polsce.pdf
4. https://powietrze.gios.gov.pl/pjp/rwms/12
5. https://airly.org/map/pl/
6. https://powietrze.gios.gov.pl/pjp/rwms/content/show/22895?lang=en
7. https://katowice.tvp.pl/89679126/ranking-wstydu-poznalismy-najwiekszych-trucicieli-w-wojewodztwie-slaskim
8. https://dziennikzachodni.pl/smog-w-woj-slaskim-stan-na-30-12-2025-jakie-stezenie-pm2-5-i-pm10/ar/c15p1-21934775